C

C , lub c , jest trzecią literą alfabetu łacińskiego , używaną w nowoczesnym alfabecie angielskim , alfabetach innych języków zachodnioeuropejskich i innych na całym świecie. Jej nazwa w języku angielskim to cee (wymawiane / ˈ s iː / ), liczba mnoga cees . ^[1]

„C” pochodzi od tej samej litery co „G”. Semici nazwali ją gimel . Znak ten jest prawdopodobnie adaptacją egipskiego hieroglifu oznaczającego procę , co mogło być znaczeniem nazwy gimel . Inną możliwością jest to, że przedstawiał wielbłąda, którego semicka nazwa brzmiała gamal . Barry B. Powell , specjalista od historii pisma, stwierdza: „Trudno sobie wyobrazić, w jaki sposób gimel = „wielbłąd” można wyprowadzić z obrazu wielbłąda (może pokazywać jego garb lub głowę i szyję!)”. ^[2]

W języku etruskim spółgłoski zwarte nie miały dźwięczności kontrastowej , więc greckie „ Γ ” (Gamma) zostało przyjęte do alfabetu etruskiego, aby reprezentować /k/ . Już w zachodnim alfabecie greckim Gamma najpierw przyjęła „'forma w języku wczesnoetruskim, następnie'' w klasycznym etruskim. W łacinie ostatecznie przyjęło formę ' c ' w klasycznej łacinie . W najwcześniejszych łacińskich inskrypcjach litery ' ckq ' były używane do reprezentowania dźwięków /k/ i /ɡ/ (które nie były rozróżniane w piśmie). Spośród nich ' q ' było używane do reprezentowania /k/ lub /ɡ/ przed zaokrągloną samogłoską, ' k ' przed ' a ', a ' c ' w innych miejscach. ^[3] W III wieku p.n.e. wprowadzono zmodyfikowany znak dla /ɡ/ , a samo ' c ' zostało zachowane dla /k/ . Użycie ' c ' (i jego wariantu ' g ') zastąpiło większość zastosowań ' k ' i ' q '. Stąd w okresie klasycznym i później, ' g ' było traktowane jako odpowiednik greckiej gamma, a ' c ' jako odpowiednik kappa; widać to w romanizacji greckich słów, jak np. „ΚΑΔΜΟΣ”, „ΚΥΡΟΣ” i „ΦΩΚΙΣ”, które w języku łacińskim weszły odpowiednio jako „ cadmvs ”, „ cyrvs ” i „ phocis ”.

W innych alfabetach występują litery homoglificzne do litery „c”, ale nie są one analogiczne w użyciu i pochodzeniu, jak np. cyrylicka litera Es (С, с), która pochodzi od litery sigmy księżycowatej .

Gdy wprowadzono alfabet rzymski do Brytanii, ⟨c⟩ reprezentowało tylko /k/ , a tę wartość litery zachowano w zapożyczeniach ze wszystkich wyspiarskich języków celtyckich : w walijskim , ^[4] irlandzkim i gaelickim ⟨c⟩ reprezentowało tylko /k/ . System pisma staroangielskiego opartego na łacinie został nauczony od Celtów, najwyraźniej z Irlandii; stąd ⟨c⟩ w staroangielskim pierwotnie również reprezentowało /k/ ; wszystkie współczesne angielskie słowa kin , break , broken , thick i seek pochodzą ze staroangielskich słów zapisywanych z ⟨c⟩ : cyn , brecan, brocen, þicc i séoc . Jednakże w okresie staroangielskim, /k/ przed przednimi samogłoskami ( /e/ i /i/ ) uległo spalatalizacji , zmieniając się w X wieku na [tʃ] , chociaż ⟨c⟩ było nadal używane, jak w cir(i)ce , wrecc(e)a . Na kontynencie w tym samym czasie podobna zmiana fonetyczna przed tymi samymi dwiema samogłoskami zachodziła również w prawie wszystkich współczesnych językach romańskich (na przykład we włoskim ).

W łacinie potocznej /k/ zostało palatalizowane do [ tʃ ] we Włoszech i Dalmacji; we Francji i na Półwyspie Iberyjskim stało się [ts] . Jednak w przypadku tych nowych dźwięków ⟨c⟩ było nadal używane przed literami ⟨e⟩ i ⟨i⟩ . Litera ta zatem reprezentowała dwie różne wartości. Następnie łaciński fonem /kw ^/ ( pisany ⟨qv⟩ ) uległ de-labializacji do /k/ , co oznacza , że ​​różne języki romańskie miały /k/ przed samogłoskami przednimi. Ponadto Normanowie używali litery ⟨k⟩ , tak aby dźwięk /k/ mógł być reprezentowany albo przez ⟨k⟩ , albo przez ⟨c⟩ , z których ten drugi mógł reprezentować albo /k/, albo /ts/, w zależności od tego, czy poprzedzał literę samogłoski przedniej, czy nie. Konwencja używania zarówno ⟨c⟩ , jak i ⟨k⟩ została zastosowana w piśmie angielskim po podboju Normanów , co spowodowało znaczną zmianę pisowni staroangielskich słów. Tak więc, podczas gdy staroangielskie candel , clif , corn , crop i cú pozostały niezmienione, cent , cǣᵹ ( cēᵹ ), cyng , brece i sēoce były teraz (bez żadnej zmiany brzmienia) pisane jako Kent , keȝ , kyng , breke i seoke ; nawet cniht („rycerz”) zostało później zmienione na kniht , a þic („gruby”) na thik lub thikk . Staroangielskie ⟨cw⟩ zostało ostatecznie wyparte przez francuskie ⟨qu⟩, w wyniku czego staroangielskie cwēn („królowa”) i cwic („szybki”) stały się odpowiednio średnioangielskimi quen i quik .

Dźwięk [tʃ] , do którego rozwinęło się staroangielskie zmiękczone /k/ , występował również we francuskim, głównie z łacińskiego /k/ przed ⟨a⟩ . We francuskim był reprezentowany przez dwuznak ⟨ch⟩ , jak w champ (od łacińskiego camp-um ), a ta pisownia została wprowadzona do języka angielskiego: Ewangelie Hattona , napisane ok.  1160 r ., zawierają w Mt. i-iii, child , chyld , riche i mychel , zamiast cild , rice i mycel ze staroangielskiej wersji, z której zostały skopiowane. W tych przypadkach staroangielskie ⟨c⟩ ustąpiło miejsca ⟨k⟩ , ⟨qu⟩ i ⟨ch⟩ ; z drugiej strony, ⟨c⟩ w nowej wartości /ts/ pojawiło się głównie w słowach francuskich, takich jak processiun , emperice i grace , a także zostało zastąpione przez ⟨ts⟩ w kilku staroangielskich słowach, takich jak miltse, bletsien , we wczesnym średnioangielskim milce , blecien . Pod koniec XIII wieku, zarówno we Francji, jak i w Anglii, dźwięk /ts/ został zdeafrykowany do /s/ ; i od tego czasu ⟨c⟩ reprezentowało /s/ przed przednimi samogłoskami albo ze względów etymologicznych , jak w lance , cent , albo w celu uniknięcia dwuznaczności spowodowanej „etymologicznym” użyciem ⟨s⟩ dla /z/ , jak w ace , mice , once , pence , defense .

Tak więc, aby pokazać etymologię, angielska pisownia ma advice , devise (zamiast *advize , *devize ), podczas gdy advice , device , dice , ice , mice , twice itd. nie odzwierciedlają etymologii; przykład rozszerzył się na Hence , pence , defense itd., gdzie nie ma etymologicznego powodu do używania ⟨c⟩ . Poprzednie pokolenia również pisały sence zamiast sense . Stąd też dzisiaj języki romańskie i angielski mają wspólną cechę odziedziczoną po konwencjach pisowni łaciny potocznej , gdzie ⟨c⟩ przyjmuje albo wartość „twardą”, albo „miękką” w zależności od następującej po nim litery.

W angielskiej ortografii ⟨c⟩ zazwyczaj reprezentuje „miękką” wartość / s / przed literami ⟨e⟩ (w tym pochodzące z łaciny dwuznaki ⟨ae⟩ i ⟨oe⟩ lub odpowiadające im ligatury ⟨æ⟩ i ⟨œ⟩ ), ⟨i⟩ i ⟨y⟩ , a także „twardą” wartość / k / przed innymi literami lub na końcu słowa. Istnieje jednak szereg wyjątków w języku angielskim: „ soccer ”, „ celt ” i „ sceptic ” to słowa, które mają / k /, podczas gdy można by się spodziewać / s / . „Miękkie” ⟨c⟩ może reprezentować dźwięk / ʃ / w dwuznaku ⟨ci⟩ , gdy poprzedza on samogłoskę, jak w słowach „delicious” i „appreciate”, a także w słowie „ocean” i jego pochodnych.

Dwuznak ⟨ch⟩ najczęściej reprezentuje / tʃ / , ale może również reprezentować / k / (głównie w słowach pochodzenia greckiego ) lub / ʃ / (głównie w słowach pochodzenia francuskiego ). W niektórych dialektach języka angielskiego może on również reprezentować / x / w słowach takich jak loch , podczas gdy inni użytkownicy wymawiają końcowy dźwięk jako / k / . Trójznak ⟨tch⟩ zawsze reprezentuje / tʃ / . Dwuznak ⟨ck⟩ jest często używany do reprezentowania dźwięku / k / po krótkich samogłoskach, jak w słowie "wicket".

Litera C jest dwunastą najczęściej używaną literą w języku angielskim (po E , T , A , O , I , N , S , H , R , D i L ), z częstością występowania wynoszącą około 2,8% w słowach.

W językach romańskich: francuskim , hiszpańskim , włoskim , rumuńskim i portugalskim , ⟨c⟩ ma zazwyczaj „twardą” wartość /k/ i „miękką” wartość, której wymowa różni się w zależności od języka. W języku francuskim, portugalskim, katalońskim i hiszpańskim z Ameryki Łacińskiej oraz niektórych miejscach w Hiszpanii, miękka wartość ⟨c⟩ to /s/, tak jak w języku angielskim. W języku hiszpańskim używanym w większości Hiszpanii, miękka ⟨c⟩ jest bezdźwięczną szczelinową zębową /θ/ . W języku włoskim i rumuńskim , miękka ⟨c⟩ to [t͡ʃ] .

Języki germańskie zwykle używają ⟨c⟩ w przypadku zapożyczeń romańskich lub dwuznaków, takich jak ⟨ch⟩ i ⟨ck⟩ , ale zasady różnią się w zależności od języka. Ze wszystkich języków germańskich tylko angielski używa początkowej litery ⟨c⟩ w rodzimych germańskich słowach, takich jak come . Poza angielskim, holenderski używa ⟨c⟩ najczęściej, w przypadku większości zapożyczeń romańskich i dwuznaku ⟨ch⟩ . Niemiecki używa ⟨c⟩ w dwuznakach ⟨ch⟩ i ⟨ck⟩ , a także trójznaku ⟨sch⟩ , ale samodzielnie tylko w niezasymilowanych zapożyczeniach i nazwach własnych. Duński zachowuje miękkie ⟨c⟩ w słowach romańskich, ale zmienia twarde ⟨c⟩ na ⟨k⟩ . Szwedzki ma takie same zasady dotyczące miękkiego i twardego ⟨c⟩ jak duński, a także używa ⟨c⟩ w dwuznaku ⟨ck⟩ i bardzo powszechnym słowie och , „i”. Norweski , afrikaans i islandzki są najbardziej restrykcyjne, zastępując wszystkie przypadki ⟨c⟩ ⟨k⟩ lub ⟨s⟩ i rezerwując ⟨c⟩ dla niezasymilowanych zapożyczeń i nazw .

Wszystkie języki bałtosłowiańskie używające alfabetu łacińskiego, a także albański , węgierski , paszto , kilka języków lapońskich , esperanto , ido , interlingua i amerykańska notacja fonetyczna (oraz te języki aborygeńskie Ameryki Północnej, których praktyczna ortografia się z niej wywodzi), używają ⟨c⟩ do reprezentowania /t͡s/ , bezdźwięcznej spółgłoski syczącej dziąsłowej lub bezdźwięcznej zębowej . W hanyu pinyin , standardowej romanizacji języka mandaryńskiego , litera ta reprezentuje przydechową wersję tego dźwięku, /t͡s ^h / .

Wśród języków pozaeuropejskich, które przyjęły alfabet łaciński, ⟨c⟩ reprezentuje różnorodne dźwięki. Yup'ik , indonezyjski , malajski i szereg języków afrykańskich, takich jak hausa , fula i manding, mają wspólną miękką włoską wartość /t͡ʃ/ . W języku azerskim , krymskotatarskim , kurdyjskim kurmandżi i tureckim ⟨c⟩ oznacza dźwięczny odpowiednik tego dźwięku, dźwięczną zadziąsłową afrykatę /d͡ʒ/ . W językach yabem i podobnych, takich jak bukawa , ⟨c⟩ oznacza zwarcie krtaniowe /ʔ/ . Xhosa i zulu używają tej litery do reprezentowania kliku /ǀ/ . W niektórych innych językach afrykańskich, takich jak języki berberyjskie , ⟨c⟩ jest używane do oznaczania /ʃ/ . W języku fidżyjskim ⟨c⟩ oznacza dźwięczną spółgłoskę szczelinową /ð/ , natomiast w języku somalijskim ma wartość / ʕ / .

Litera ⟨c⟩ jest również używana jako transkrypcja cyrylickiego ⟨ц⟩ w łacińskich formach języka serbskiego , macedońskiego i czasami ukraińskiego , wraz z dwuznakiem ⟨ts⟩ .

Jako symbol fonetyczny , mała litera ⟨c⟩ jest Międzynarodowym Alfabetem Fonetycznym (IPA) i symbolem X-SAMPA dla bezdźwięcznej spółgłoski podniebiennej zwartej , a wielka litera ⟨C⟩ jest symbolem X-SAMPA dla bezdźwięcznej spółgłoski podniebiennej szczelinowej .

Istnieje kilka powszechnie występujących dwuznaków zawierających ⟨c⟩ , z których najpopularniejszym jest ⟨ch⟩ , który w niektórych językach (np. niemieckim ) jest o wiele bardziej powszechny niż samo ⟨c⟩ . ⟨ch⟩ przyjmuje różne wartości w innych językach.

Podobnie jak w języku angielskim, ⟨ck⟩ , o wartości /k/ , jest często używany po krótkich samogłoskach w innych językach germańskich, takich jak niemiecki i szwedzki (inne języki germańskie, takie jak niderlandzki i norweski , używają zamiast tego ⟨kk⟩ ). Dwuznak ⟨cz⟩ występuje w języku polskim, a ⟨cs⟩ w węgierskim, reprezentując odpowiednio /t͡ʂ/ i /t͡ʃ/ . Dwuznak ⟨sc⟩ reprezentuje /ʃ/ w staroangielskim, włoskim i kilku językach spokrewnionych z włoskim (gdzie zdarza się to tylko przed przednimi samogłoskami , podczas gdy w innych przypadkach reprezentuje /sk/ ). Trójznak ⟨sch⟩ reprezentuje /ʃ/ w języku niemieckim.

• W systemie szesnastkowym (o podstawie 16) C jest liczbą odpowiadającą liczbie 12 w systemie dziesiętnym (o podstawie 10).
• W systemie liczb rzymskich C oznacza 100.
• Prefiks jednostki c, oznaczający jedną setną.

• 𐤂: Semicka litera Gimel , z której pierwotnie wywodzą się następujące symbole:
  • Γ γ  : grecka litera Gamma , od której pochodzi C
    • G g : łacińska litera G , która pochodzi od łacińskiego C
      • Ȝ ȝ: łacińska litera Ȝ , która pochodzi od łacińskiego G
• Symbole alfabetu fonetycznego związane z C:
  • ɕ  : Małe c z loczkiem
  • ʗ : Rozciągnięty c
  • 𝼏 : Rozciągnięte c z lokiem – używane przez Douglasa Beacha w opisie fonetycznym Khoekhoe na określenie kliknięcia nosowego . ^[5]
  • 𝼝 : Mała litera c z haczykiem retrofleksyjnym – wersja Para-IPA litery IPA retrofleksyjnej tʂ. ^[6]
  • ꟲ: Litera modyfikująca wielka c – używana do oznaczania tonu w ortografii chatino w Oaxaca w Meksyku; stosowana jako ogólna transkrypcja tonu opadającego; stosowana również w notacji para- IPA . ^[7]
• ᶜ  : Litera modyfikująca mała c ^[8]
• ᶝ  : Litera modyfikująca mała c z zawinięciem ^[8]
• ᴄ: W alfabecie fonetycznym uralskim używana jest mała wielka litera c . ^[9]
• Ꞔ ꞔ: C z haczykiem podniebiennym, używane do zapisu języka mandaryńskiego chińskiego przy użyciu wczesnej wersji roboczej romanizacji pinyin w połowie lat 50. XX wieku. ^[10]

Dodaj do C ze znakami diakrytycznymi:

• C ze znakami diakrytycznymi : Ć ć Ĉ ĉ Č č Ċ ċ Ḉ ḉ Ƈ ƈ C̈ c̈ Ȼ ȼ Ç ç Ꞔ ꞔ Ꞓ ꞓ
• Ↄ ↄ : Listy Klaudiusza ^[11]

• © : symbol praw autorskich
• °C : stopień Celsjusza
• ¢ : cent
• ₡ : colon (waluta)
• ₢ : brazylijski cruzeiro (waluta)
• ₵ : Cedi ghańskie (waluta)
• ₠ : Europejska Jednostka Walutowa CE
• ${\displaystyle \mathbb {C}}$ : pogrubiona tablica C, oznaczająca liczby zespolone
• ℭ : pismo gotyckie C
• Ꜿ ꜿ : Średniowieczny skrót łacińskich sylab con - i com - oraz portugalskich - us i - os . ^[12]

Litery łacińskie ⟨C⟩ i ⟨c⟩ mają kodowanie Unicode U+0043 C ŁACIŃSKA WIELKA LITERA C i U+0063 c ŁACIŃSKA MAŁA LITERA C . Są to te same punkty kodowe , co te używane w ASCII i ISO 8859 . Istnieją również wstępnie złożone kodowania znaków dla ⟨C⟩ i ⟨c⟩ ze znakami diakrytycznymi, dla większości z wymienionych powyżej; pozostałe są tworzone przy użyciu łączonych znaków diakrytycznych .

Warianty tej litery mają unikalne punkty kodowe do zastosowań specjalistycznych: alfanumeryczne symbole ustawione w matematyce i naukach ścisłych, bezdźwięczne dźwięki podniebienne w językoznawstwie oraz formy półszerokościowe i pełnoszerokościowe dla zgodności ze starszymi czcionkami CJK . Cyrylicki homoglif łacińskiego ⟨C⟩ ma osobne kodowanie: U+0421 С CYRYLICZNA WIELKA LITERA ES .

• Twarde i miękkie C
• Prędkość światła , c

• Media związane z C w Wikimedia Commons
• Definicja słownikowa słowa C w Wikisłowniku
• Definicja słowa c w słowniku Wiktionary